Vrijblijvend?
Hier en daar is een beetje gemopperd over het schijnbaar zo vrijblijvende karakter van het Forum en de dingen die daar gebeuren. Onzin natuurlijk! Wat is er tegen de ontmoeting van duizenden belangengroepen en ngo’s die met elkaar nieuwe plannen maken, elkaars agenda inkijken, en over en weer contacten maken? Dat lijkt in de ogen van de passant misschien op een gezellig feestje of een oeverloze hoeveelheid vrijblijvende praatsessies. Tsja. Wat is er ineens tegen praten en ideeen uitwisselen? Natuurlijk kan niet iedereen daar bij zijn, daarom is het juist wel handig om dit evenement te houden op plaatsen waar in elk geval de thematiek van oneerlijke globalisering het duidelijkste zichtbaar is. Dan sla je bij de vele tienduizenden bezoekers immers twee vliegen in een enkele klap. En dat je daarmee na een dag of vier niet de wereldproblemen hebt opgelost, ach, wat moeten we daar nog tegen zeggen?

Het debat was gestoeld op de uitslag van de vierde jaarlijkse enquete van onzeWereld, “Doe je genoeg voor een betere wereld?” (de link brengt u naar het volledige artikel).

Hieronder een verslagje van het debat, gemaakt door Marianne Wilschut.

Klein hulpinitiatief brengt de waarden terug

Het nieuwe elan in ontwikkelingssamenwerking komt van de groeiende stroom particuliere initiatieven. Doe-het-zelvers in de hulp brengen de waarden weer terug. Dat was een van de conclusies van het debat ‘De nieuwe aanpak van ontwikkelingssamenwerking’ dat donderdag 19 februari door OneWorld.nl en onzeWereld in samenwerking met de Rode Hoed in Amsterdam werd georganiseerd.

Het particulier initiatief in de ontwikkelingshulp bloeit momenteel als nooit tevoren. Steeds meer mensen besluiten om zelf een schooltje in Ghana op te zetten of waterputten te gaan slaan in Bangladesh. Tegelijkertijd neemt het vertrouwen in grote ontwikkelingsorganisaties af. De burger klaagt steeds meer over geld dat aan de strijkstok zou blijven hangen en vraagt zich af of het allemaal wel helpt. Uit het jaarlijkse onderzoek van tijdschrift onzeWereld ‘Doe je genoeg voor een betere wereld?’ blijkt dat de helft van de ondervraagden zegt de Nederlandse bijdrage aan ontwikkelingshulp het liefst te zien dalen. Eenderde is van plan zelf minder te geven. Uit datzelfde onderzoek blijkt ook dat mensen meer vrijwilligerswerk gaan doen. Mensen gaan meer dóen in plaats van geven.

“Ontwikkelingssamenwerking heeft alles te maken met waarden,” verklaart Manuela Monteiro, directeur van Hivos deze trend, “mensen voelen een morele verplichting om een ander te helpen die het slechter heeft”. “Door de technocratisering en internationalisering bij de grote ontwikkelingsorganisaties voelen mensen meer afstand tot de ander die geholpen wordt. De kleine organisaties brengen de waarden weer terug.” “Mensen vinden het leuk om te zien dat hun geld direct terechtkomt,” weet Steven Le Poole van stichting Max, een succesvolle kleine organisatie die kindersterfte in Bangladesh tegengaat door het slaan van waterputten en latrines en het geven van voorlichting over hygiëne. “Bij ons kunnen ze geld geven voor een waterput waar dan vervolgens een plaatje met hun naam op komt te staan.” “Een soort aflaat dus?” sneert gespreksleider Yoeri Albrecht. “Nee want de meeste mensen laten de naam van iemand anders, hun kind of een overleden dierbare, op het bordje zetten,” reageert Le Poole. “Omgekeerd vinden mensen uit Bangladesh het ook fijn dat bijvoorbeeld een gezin uit Alkmaar zich om hen bekommert.”

Toch is er volgens Le Poole geen sprake van een kloof tussen kleine en grote hulporganisaties zoals weleens wordt gesuggereerd. “Wij werken juist heel goed samen met grote clubs als Cordaid en Plan Nederland.”

Monteiro beaamt dat er veel samengewerkt wordt. Dat is in beider voordeel want grote organisaties hebben meer kennis van ontwikkelingsprocessen. Zij zijn inmiddels het stadium van weehuizen bouwen voorbij. “Wij proberen mensen de ruimte en de middelen te geven om voor zichzelf op te komen en hun eigen overheid aanspreken om scholen en ziekenhuizen te bouwen.” Jan Jaap Kleinrensink, directeur van Plan Nederland, beaamt dit “Vroeger waren we tevreden als we een schooltje hadden gebouwd en dan kwamen we vijf jaar later terug en ontdekten dat er geiten in dat schootje stonden. Daar hebben we van geleerd, nu investeren we in kennis.”

Monteiro wijt de kritiek op grote organisaties ook aan een algehele stemming van negativiteit. “Er wordt sowieso veel geklaagd. We zijn sneller gaan leven en ongeduldig geworden. We willen snel resultaat zien. Maar ontwikkeling is niet een lineair proces waarbij je aan de ene kant een euro erin stopt en die er aan de andere kant weer uit ziet komen. Het is een proces van lange adem waarbij je met tegenslagen te maken kunt krijgen zoals een natuurramp of een politieke crisis. De aidsepidemie was bijvoorbeeld een flinke tegenslag voor veel van onze projecten.”

Kleinrensink, denkt ook dat de kritiek voortkomt uit een groeiende onvrede met de overheid. “Dat straalt af op ons.” Zijn organisatie, het vroegere Foster Parents Plan, heeft tien jaar geleden aan den lijve ondervonden hoe snel je het vertrouwen van het publiek kwijt kunt raken toen bleek dat enkele kindertekeningen niet van de hand van de adoptiekindjes van de donateurs waren en er iets misging bij een project in Haïti. Hoewel er met de overige projecten van Foster Parents Plan weinig mis was, zegden veel mensen hun adoptiekindje op. Kleinrensink: “Daar hebben we van geleerd. Inmiddels hebben we onze communicatie verbeterd en leggen we ook uit dat dingen mis kunnen gaan.”

Dat laatste is volgens Diana van Maasdijk, communicatieadviseuse, heel belangrijk. “Veel organisaties richten zich in hun communicatie op het schuldgevoel, maar vergeten uit te leggen dat ontwikkeling een proces is. Je moet niet alleen het hart van mensen aanspreken maar ook hun hersenen én hun handen.” Aan reclameman Diederick Koopal, creatief directeur van TBWA, was het wel toevertrouwd om ronkende uitspraken over de communicatie van ontwikkelingshulporganisaties te doen. “‘Ik wil vliegjes rond die mond zien!’ roept men in vergaderingen over het campagnemateriaal,” schockeert hij de zaal. “Men gunt elkaar het licht in de ogen niet. Ze zijn immers allemaal aan het strijden om diezelfde euro,” is zijn overtuiging.

Klopt de kritiek op ontwikkelingsorganisaties dan toch en kunnen we ontwikkelingssamenwerking maar beter afschaffen zoals een Nederlander van Congolese afkomst in de zaal suggereert? Volgens hem luisteren ontwikkelingsorganisaties te weinig naar de wensen in het Zuiden en zijn ze arrogant. Plan-directeur Kleinrensink vraagt zich af of het grote publiek wel oog heeft voor de veranderingen die de ontwikkelingssamenwerkingsector heeft ondergaan. “Tien jaar geleden hebben we naar aanleiding van het artikel ‘Schaf de ontwikkelingshulp af’ precies dezelfde discussie gevoerd met dezelfde argumenten. Er zullen vast clubs tussen zitten waar dingen misgaan en die geen oog hebben voor de wensen van lokale partners, maar intussen is er zoveel veranderd in de sector. Het centrale probleem is volgens mij niet wat is er mis met onze communicatie, maar hoe gaan we die millenniumdoelen halen?”

Was het dus een achterhaalde discussie die aan de oppervlakte bleef? De zaal die grotendeels bestond uit professionals uit de ontwikkelingssector leek een discussie die iets dieper op het onderwerp in zou gaan, in elk geval wel aan te kunnen. “Ik heb nog niets gehoord over de nieuwe aanpak van ontwikkelingssamenwerking,” reageerde iemand bijvoorbeeld, waarop de zaal instemmend klapte.

Wat betreft de nieuwe aanpak bracht Siegfried Woldhek, illustrator van NRC Handelsblad, oud-directeur van het Wereldnatuurfonds en oprichter van Nabuur, die ook in de zaal zat, de discussie weer op de individuele hulp. “Particuliere initiatieven zullen uiteindelijk de concurrentie met de gevestigde organisaties gaan winnen”, voorspelde hij. “Er is momenteel een enorme energie van individuen die andere individuen willen helpen. Door nieuwe technologieën is het veel makkelijker geworden om contact met iemand elders ter wereld te leggen, de organisaties zijn straks niet meer nodig als tussenpersoon.”

(einde)

Hij ziet er uit als de man die je bij zoiets voorstelt: tanig, gebruind, rustig, kort grijzend haar. Hij draagt zijn camera en statief zo ontspannen en vanzelfsprekend als een schooljongen zijn boekentas.

“De tijd van de indianen is gekomen”, zegt hij. Decennia, eeuwenlang, stonden de bewoners alleen in hun zaak, niemand kende hen, niemand wist waar ze woonden, wat ze willen en wat hen bedreigt. Dat is allemaal veranderd door internet, zegt Antoine. De wereld heeft zich over hen ontfermd, het zal nooit meer zijn zoals in het verleden, toen ze het moesten opnemen tegen de lokale houthakkers, en hun enige klankbord een lokale overheidscommissie voor inheemse zaken was, bevolkt door lokale politici.

Concreet
Op het Forum hebben ze kunnen ervaren, na een boottocht van vele dagen, hoeveel mensen hun kant hebben gekozen. Ik weet niet wat het Forum concreet oplevert, die vraag wordt mij wel vaker gesteld door Nederlandse media. Wat is concreet? Ik zie dat hier, net als in het verleden, inheemse groepen een stem krijgen en een platform, geld en steun krijgen van ngo’s, vaak buitenlandse. Ze worden opgenomen in het mondiale netwerk van belangengroepen, en krijgen daar steun, materieel en humaan. Wat is dat niet waard?

Mondiaal
Een andere vraag is de mondiale oriëntatie van het Forum. In Nairobi, vorig jaar, waren er al weinig westerse en relatief veel Afrikaanse ngo’s en burgerorganisaties aanwezig. Dat is ook het idee achter het verplaatsen van het Forum; telkens kunnen nieuwe groepen een hoofdrol spelen. De westerse professionals komen toch wel, dure vliegtickets en dito hotels zal hen niet tegenhouden. Gebrek aan belangstelling wel. Maar meestal zijn ze vooral druk met hun eigen workshops, heb ik gemerkt, en kijken ze nauwelijks om zich heen, daar kan zelfs een locatie in de Amazone niks aan veranderen. Misschien zijn daarom veel Nederlandse organisaties vrijwel niet meer aanwezig hier?

Als ik een ngo was zou ik het Forum anders gebruiken. Ik zou mijn mensen erop uit sturen met een enkele opdracht: kom terug en vertel me wat de twee belangrijkste nieuwe trends zijn op het vlak van mondiaal burgerschap, en noem me vijf kleine ngo’s waarmee we zouden kunnen samenwerken.

Gekaapt
Een reageerder op mijn blog krijgt uit mijn stukjes de indruk dat het Wereld Sociaal Forum door Brazilië is gekaapt. “Klopt dat? Ik mis de discussie over een nieuwe wereldorde”.

Ja dat klopt wel, dit is echt een Braziliaans Forum. Ik vind dat prima, trouwens. Praten over de mondiale kredietcrisis kan eigenlijk overal beter dan in een heet klaslokaal op een oude universiteitscampus, lijkt me, terwijl de regen naar beneden gutst en de tolken niet zijn komen opdagen. Ik denk dat negen van de tien workshops in het Spaans of Portugees zijn gehouden, zonder tolk. Dan wordt de spoeling dun voor iemand als ik, die nooit werk heeft gemaakt van zijn goede voornemen om nu eindelijk het Spaans eens machtig te worden. Gelukkig spreken de mensen van mediaplatform Noticias uitstekend Spaans en enkelen ook Portugees, anders hadden ze hier niet goed hun werk kunnen doen.

(ze maakten een filmpje over seksueel misbruik en mensenhandel, een groot probleem in het arme noorden en noordoosten van dit werelddeel. Hier is de link.

Afscheid

Giugnon Matis ©John Verhoeven

Ik heb al afscheid genomen van de Matismannen en Barbara Arisi, de enige blanke die met hen in hun eigen taal kan praten. En ik heb van Giugnon, een van de Matismannen, een setje oorstekers en een neusbeentje gekocht. Hij doet voor hoe ze bij hem ingaan: de kurk uit het oor waarmee de oorlel is gestopt, bamboe stafje even natgemaakt in de mond, en voorzichtig in het gaatje geschoven. Het neusbeen gaat voorzichtig door een piepklein gaatje in het tussenschot. Klaar voor de foto.

Dit is de laatste bijdrage van John Verhoeven van het Wereld Sociaal Forum in Belem, Brazilie.

We spraken over de middelen waarmee organisaties als Greenpeace, in samenwerking met lokale organisaties en mensen, probeert de problematiek in kaart te brengen – in alle betekenissen van het woord. Het is goed materiaal, uit eerste hand, en erg recent: twee plattegronden zijn hier deze week gepresenteerd. Ik hou van kaartjes, dus ik kan hier wel een paar uur zoet mee zijn.

Detail van een kaartje:rode vakjes geven ontbossing aan, doodskopjes duiden op vergiftigde rivieren

Doodsbedreigingen

Die kaarten komen onder moeilijke omstandigheden tot stand, en dan doelt Tatiana niet op de techniek of het feit dat veel mensen nauwelijks kunnen lezen en schrijven. Nergens worden meer mensen vermoord in de Amazone die iets ondernemen tegen de grootmachten, dan hier in de deelstaat Para. Van de veertig lokale mensen, die dapper en zonder rugdekking van wie of wat dan ook, begonnen met het meten van hun land, bleven er uiteindelijk amper 25 over, de rest haakte af. Onder druk gezet, of regelrecht met de dood bedreigd. Daarom kregen we ook geen cartograaf te spreken of te zien. Op de brochures van Greenpeace zien we alleen ruggen en de achterkant van hoofden. Het is levensgevaarlijk om je eigen land op te meten, al is het voltrekt legaal en bedient de tegenpartij zich van peperdure spullen en veel mankracht om hetzelfde te doen. Het grootste probleem is volgens Tatiana niet de onwil van de landelijke overheid, maar de wetteloosheid in dit onafzienbare en ontoegankelijke gebied. Opkomen voor je landrechten is daarom legaal — maar ook levensgevaarlijk.

Alle rode delen is gebied dat sinds begin jaren zeventig is ontbost.

Misschien is dat wel de reden dat de kerk hier nog steeds zo alomtegenwoordig is? Zondagmorgen in Belem, vanmorgen dus, trok een kleine processie met vuurwerk, een beeld van de heilige van de locale parochie, in de laadbak van een truck langs mijn hotel, gevolgd door een zingende groep mensen.

De Amerikaan David Stang heeft een goede reden om zich in te spannen voor het behoud van de Amazone: zijn zus gaf er haar leven voor. Zij was de non die ik eerder al noemde, zuster Dorothy. ‘Ik kreeg op 13 februari 2005 een telefoontje uit Brazilië. Mijn zus Dorothy was vermoord, vertelde de stem aan de andere kant van de lijn. Ik was geschokt. Temeer omdat ik de dag ervoor haar nog telefonisch had gesproken.’ Het verhaal van David Stang is opgetekend door Ryan Jessurun van Noticias en (hier) te lezen.

Veel filmpjes….

De beweging van landloze boeren (MST), staat aan de wieg van het Forum en heft vanouds een sterke band met Lula, die hen veel heeft beloofd. Lula is veel van die beloftes nagekomen, maar niet alle. Naast de MST trekt de Via Campesina op, een grote organisatie van kleine boeren. Samen zijn ze een formidabele macht en de drijvende kracht achter de linkse revoluties in Latijns-Amerika. Geen president zal het in zijn hoofd halen ruzie te maken met deze beweging van arme, maar goed georganiseerde boeren.

Edith en Pablo van Noticias zochten de MST op in hun afgeschermde verblijf, een leegstaand scholencomplex waar ze tijdelijk leven, waar in grote gaarkeukens wordt gekookt voor de boeren en hun families die hier zijn neergestreken voor het Forum. Hier is de link naar het filmpje.

En nog meer…

Er wordt door meer mensen gefilmd en geschreven, hier, en ook de organisatie maakt filmpjes. Niet alles is even interessant, maar wie het Portugees machtig is, kan hier terecht.

Dat deed het namelijk al jaren, door mensen van allerlei pluimage, van activisten tot Nobelprijs-economen.

Roberto Bissio van Social Watch, een grote westerse ngo die jaarlijks veel onderzoek presenteert naar, eeh, de staat van de mondiale samenleving, is hier ook. Hij presenteert in Belem het Social Watch rapport van 2008. Dat rapport laat in cijfers en statistieken zien hoe regeringen onder druk staan om hun sociale programma’s in te krimpen onder druk van de gevolgen van de crisis.

Vooral landen die grondstoffen exporteren hebben het heel moeilijk,omdat die prijzen zijn gekelderd. Vergeet de grappen over de Russische miljardairs die nu geen geld meer hebben voor hun voetbalclubs, het gaat om landen die moeten snijden in onderwijs, gezondheidszorg en dat soort zaken. “De mensenrechten staan zwaar onder druk als gevolg van de crisis”, vertelt Bissio in een warm collegezaaltje met uitzicht op de palmbomen, terwijl de tropische regen neergutst. Zijn Duitse collega-onderzoeker Klaus Schilder schat dat als gevolg van de crisis 160 miljoen mensen onder de armoedegrens zijn gezakt. Maar het zijn globale cijfers, niemand weet het precies. Want regeringen, legt Schilder uit, zijn er meester in hun budgetten voor sociale programma’s officieel op peil te houden maar in werkelijkheid stevig in te krimpen. Hij noemt India als voorbeeld, waar onderzoek door een ngo uitwees dat van het officiële sociale budget maar de helft naar de zaken ging waar het geld voor was bedoeld.

Schilder denkt dat het een goed idee is als ook in westerse landen de budgetten goed worden bekeken op de vraag of ze wel worden besteed aan de zaken waarvoor ze bestemd zijn. Dat lijkt me zo logisch dat ik me eigenlijk niet kan voorstellen dat dit niet al gebeurt. Maar is dat eigenlijk wel zo?

Foto John Verhoeven

Zo valt er toch nog wat op te steken hier in Belem. Intussen blijven de indianen de aandacht opeisen, is het niet door hun ceremonies en manifestaties, dan toch door hun uiterlijk.

Ik denk geen een. Het geeft aan hoe belangrijk de Latijns-Amerikaanse leiders het Forum vinden. Ze zien het als een machtig instrument om het volk direct te bereiken en te mobiliseren, in een politieke cultuur waarin activisme en protest nog lang niet uitgestorven is en door leiders graag wil gebruikt voor hun eigen doeleinden. Doeleinden overigens die soms goed kunnen samenvallen met die van de meeste mensen.

Zowel Lula als Hugo Chavez van Venezuela zijn al aan hun tweede termijn bezig en zitten stevig in het zadel. Ook Lula was er bij, al heeft hij hier momenteel weinig vrienden meer.

Dat was wel anders toen ik hem in 2003 zag optreden bij het Forum in Porto Alegre. Toen was hij de grote held van links, en de eerste president van het volk in Latijns-Amerika. Sindsdien is heel Latijns-Amerika veranderd, en staan vrijwel overal prod]sidenten aan het rtoer die hun wortels hebben in het volk. Zeker weten dat Lula hier de belangrijkste aanstichter van is geweest, die eer neemt niemand hem af.

Eten

Het is lastig manoeuvreren voor een linkse president in een land dat behalve hardnekkige armoede een sterk opkomende middenklasse heeft, groeiende welvaart, en een groot zelfbewustzijn. Voor de meeste mensen hier is hij een verrader van zijn principes, voor de meeste Brazilianen is hij een brenger van welvaart — en we weten natuurlijk heel goed welke van deze twee zaken nodig zijn om je gezin te eten te geven.

Hier is de link naar het artikel van IPS.

Boze jongeren

Er zijn altijd mensen die klagen. Hier zijn dat vooral jongeren, van de categorie anti-anti: tegen het grootkapitaal etcetera, maar ook tegen het Forum van andersglobalisten, dat in handen is gevallen van, hoe zal ik het zeggen, het grootkapitaal in de vermomming van aardige, goed georganiseerde, rijke en dus vooral westerse ngo´s die hier een flink deel van de rekening betalen. Hier is de link naar de film.

Overigens viel het nog helemaal niet mee om dit stuk te tikken omdat er op de pc die ik nu gebruik, een automatische tekstcorrectie zit die van alles wat ik tik probeert fatsoenlijk Portugees te maken.

Een gezellig, rommelig geheel, je zou bijna vergeten dat je hier aan de grens van de Amazone zit en temidden van tropisch groen kampeert. Er zitten dus gevaarlijke dieren, iets waar borden ook netjes voor waarschuwen. Maar aan de randen van de camping gaat het wel eens mis, daar stuiten onbezorgde kampeerders, wandelend of feestend, op de giftige groene slangen die verklaren waarom die borden er staan en de ambulances zo vaak moeten uitrukken.

Maar omdat wij altijd op de paden blijven, stuiten we op iets waar een reageerder op dit blog al op wees. Het Forum is leuk en aardig, maar het lijkt wel alsof het vooral gaat om het scoren van de nieuwste t-shirts. Gebeurt er verder nog wel iets serieus?

Dat laatste kan ik bevestigen, en het eerste niet ontkennen. Je ontkomt hier niet aan de aanschaf van een t-shirt of wat, iedereen heeft wel eens een zwak moment en het aanbod is groot. Zo slingert in mijn kast nog ergens een t-shirt wat ik vorig jaar op het Forum in Nairobi kocht, waarop de kwaliteiten van de beruchte verzetsbeweging Mau-Mau als vredestichters werden aangeprezen. Wat de maker van het shirt er niet van had weerhouden -of misschien werd hij gedwongen – om de leider van de Mau-Mau fier met mitrailleur in de aanslag af te beelden. Enfin, dat shirt heb in nu in huis, maar mij was het meteen al te klein en wil mijn zoontje niet in een shirt met een onbekende man met stengun rondlopen, wat ik ook wel weer kan snappen.

Protesterende indianen

De mensen van Noticias hebben tot laat vannacht gewerkt aan het beloofde filmpje over de indianen (dat is hier te zien).

Kaartenmakers

Vandaag had ik een lang gesprek met de 28-jarige Fabienne Simenel, geboren en getogen in het Zeeuws-Vlaamse Lamswaarde maar tegenwoordig werkzaam voor een Braziliaanse organisatie die vanuit de Amazonestad Santarem meer dan dertig indianendorpen langs de rivier de Tapajos helpt met medicijnen, en vooral communicatie. In een gebied zonder elektriciteit, e-mail en computers, met alleen middengolfradio, is dat nog niet zo eenvoudig. Toch is er succes geboekt. De indianen hebben gps apparatuur gekregen (zeg maar: een TomTom zonder wegennet) waarmee ze de traditionele grond van hun volk hebben kunnen opmeten en inventariseren. De landkaart die dat opleverde, bewijst dat grote bedrijven die hout kappen en soja planten, die woongebieden ver zijn binnengedrongen. Twee weken geleden werd de kaart gepresenteerd. Het haalde de voorpagina’s van alle grote kranten. Ook andere nieuwe plattegronden veroorzaken in dit land veel opwinding, zoals die van Greenpeace, waarin wordt bewezen hoeveel regio’s en dorpen in de Amazone er al zijn verdwenen als gevolg van de oprukkende sojaplantages. Ook die kaart is heel recent. Ineens is cartografie een effectief wapen in een afgelegen gebied waar grenzen en bestemmingsplannen niet bestonden en het recht van de sterkste geldt. Het lijkt me een geweldig onderwerp voor een stuk in onzeWereld, en zo spreken we het af.

Oja, wat de naamgeving betreft, Karien Martinussen maakt me er in een reactie op dit blog bij www.onzewereld.nl op attent dat de indianen ´een kleine meerderheid vormen van de inheemse bewoners´. Er zijn ook nog caboclos, ´de mensen die in de gemeenschappen van het Amazone gebied leven.´

Dat klopt. Fabienne legde met al uit dat er eigenlijk drie groepen zijn: de inheemsen (indianen), de cablocos (inheems bloed gemengd met alles wat er over de rivier is langsgekomen), en tenslotte de quilombo, dat zijn de meest negroide mensen want rechtstreeks afstammend van gevluchte slaven.

En daarmee besluiten we deze les culturele antropologie voor het moment.

Kim van Haaster van Noticias sprak op de boot van Greenpeace in Belém met Raquel Carvalho, die werkt aan het project Community Mapping in the Amazon. Hier is de audiolink naar het gesprek (geen paniek, het is in het Nederlands).